Tháng 6/2020 vừa qua, tại Vườn Quốc Gia Núi Chúa, tỉnh Ninh Thuận, đã diễn ra hội nghị lấy ý kiến góp ý xây dựng hồ sơ đề cử Khu dự trữ sinh quyển Thế giới đối với vùng đất và biển phía Nam tỉnh Ninh Thuận, với vùng lõi là Vườn quốc gia Núi Chúa, các vùng đệm là các xã , thị trấn thuộc huyện Thuận Bắc và vùng  chuyển tiếp là các địa phương thuộc Thành phố Phan Rang-Tháp Chàm. Đáng chú ý Ranh giới Khu dự trữ sinh quyển được đề xuất tiếp giáp với Khánh Hòa ở các xã Cam Lập và Cam Thịnh Đông.

       Tại Việt nam đã có 9 khu dự trữ sinh quyển thế giới được công nhận, và ngày càng nhiều địa phương  xây dựng hồ sơ đề nghị công nhận Khu dự trữ sinh quyển thế giới… Vậy Khu dự trữ sinh quyển là gì ( ?)  nó được xem là mô hình cho Phát triển bền vững…của một vùng, địa phương. Lợi ích mang lại cho người dân, doanh nghiệp…tại các Khu dự trữ sinh quyển sau khi được công nhận đã được thực tế chứng minh.

       Liệu tại  Khánh Hòa có khu vực nào đủ điều kiện , tiêu chí để dề xuất một Khu dự trữ sinh quyển? Chúng ta hãy xem các tiêu chí của một Khu dự trữ sinh quyển: 7 tiêu chí để trở thành khu dự trữ sinh quyển thế giới (Theo quy định của Điều 4, Khung Pháp lý của Mạng lưới toàn cầu các Khu dự trữ sinh quyển thế giới được thông qua tại Đại hội đồng UNESCO năm 1995 http://unesdoc.unesco.org/images/0010/001038/103849eb.pdf) là:1.Khu vực đề cử có đại diện đa dạng các hệ sinh thái của những khu vực địa lý sinh vật chính, bao gồm cả những khu vực phát triển có các mức độ tác động khác nhau (gradiation) của con người.2.Khu vực đề cử có giá trị bảo tồn đa dạng sinh học cao.

Ảnh: Nhà lưu niệm bác sĩ Yersin trên đỉnh Hòn Bà

       3. Khu dự trữ sinh quyển đó có thể thực hiện phát triển theo hướng bền vững ở cấp độ vùng. 4. Khu dự trữ sinh quyển có diện tích thích hợp để đáp ứng được ba chức năng của khu dự trữ sinh quyển. 5. Khu vực đó có đủ những phân vùng thích hợp để thực hiện 3 chức năng của khu dự trữ sinh quyển thông qua: (a) vùng lõi có diện tích đủ lớn, được thiết lập bởi pháp luật, hoặc một vùng được dành riêng cho việc bảo tồn lâu dài; (b) vùng đệm được xác định rõ ràng, bao quanh hoặc kết nối với (các) vùng lõi, nơi dành cho các hoạt động hài hòa với bảo tồn; (c) vùng chuyển tiếp dành cho việc khuyến khích và tạo ra các hoạt động quản lý và sử dụng tài nguyên bền vững.  6. Có bố trí các cơ cấu quản lý để huy động sự tham gia của nhiều bên liên quan, giữa chính quyền địa phương, cộng đồng dân cư và khối tư nhân để thiết kế và thực hiện các chức năng của khu dự trữ sinh quyển. 7. Cơ chế thực hiện việc quản lý và bảo tồn được UNESCO chấp nhận, bao gồm: (a) các cơ chế quản lý các hoạt động và khai thác của con người tại vùng đệm; (b) có một chính sách hoặc kế hoạch quản lý cho toàn khu dự trữ sinh quyển; (c) có một cơ chế hoặc đội ngũ quản lý được thành lập để thực hiện chính sách hoặc kế hoạch đó; (d) có các chương trình nghiên cứu, quan trắc, giáo dục và đào tạo. Một Khu dự trữ sinh quyển được tổ chức thành 3 vùng:   • Vùng lõi: nhằm bảo tồn lâu dài đa dạng loài, các cảnh quan, hệ sinh thái • Vùng đệm: nằm bao quanh hoặc tiếp giáp vùng lõi. Ở đây, có thể tiến hành các hoạt động kinh tế, nghiên cứu, giáo dục và giải trí nhưng không ảnh hưởng đến vùng lõi.  •Vùng chuyển tiếp: nằm ở ngoài cùng. Tại đây, các hoạt động kinh tế vẫn duy trì bình thường trên cơ sở phát triển bền vững nguồn lợi tài nguyên thiên nhiên mà khu dự trữ sinh quyển đem lại. Vậy với tài nguyên thiên nhiên, văn hóa, các thiết chế hiện có  Khánh Hòa có liệu có thể xây dựng một khu dự trữ sinh quyển hay không ? Khánh Hòa có các cơ hội để đề xuất một Khu dự trữ sinh quyển bởi các yếu tố sau đây:   - Trong những năm gần đây, các hoạt động điều tra lập cơ sở dữ liệu đa dạng sinh học biển cũng như rừng đã chứng minh sự đa dạng sinh học của Nha Trang và khu vực xung quanh vào hàng bậc nhất của cả nước về hệ sinh thái cũng như về loài.  - Bên cạnh đó, các giá trị văn hóa vật thể cũng như phi vật thể gắn với các hoạt động khai thác sử dụng, bảo tồn các nguồn tài nguyên thiên nhiên ở khu vực này rất phong phú và độc đáo, riêng có ở Nha Trang và khu vực xung quanh.  - Tuy vậy, ngoài sự thừa nhận, quan tâm của các tổ chức bảo tồn, cộng đồng khoa học, các chuyên gia quản lý về bảo tồn thiên nhiên, các tổ chức quản lý trong nước, câu lạc bộ nước ngoài…với các danh hiệu hiện có: Khu bảo tồn biển Nha Trang, Vịnh đẹp Nha Trang, Khu bảo tồn thiên nhiên Hòn Bà (rừng), chưa có một tổ chức nào tầm cỡ toàn cầu công nhận, vinh danh cho các giá trị đa dạng sinh học, cộng đồng, văn hóa của Khánh Hòa. -Vịnh Nha Trang và khu vực Hòn Nội, Hòn Ngoại ở phía Nam, Bán đảo Hòn Hèo, Đầm Nha Phu và các đảo trong đầm là các  khu vực đẵ thiết lập công tác bảo vệ đa dạng sinh học, nguồn lợi dưới các kế hoạch khác nhau,  đã được xây dựng và hoạt động nhiều năm qua. Riêng  Khu Bảo tồn biển Vịnh Nha Trang, Khu Bảo tồn rừng Hòn Bà đã có Ban quản lý, có phân vùng quản lý, có kế hoạch quản lý riêng.

           - Các hoạt động bảo tồn khác đang quá trình triển khai tại Khánh Hòa là: thành lập khu cứu hộ sinh vật biển tại Nha Trang; phục hồi rừng ngập mặn, cỏ biển, san hô và một số loài thực vật quí hiếm, một số loài động vật như yến, vọc…   - Các Khu bảo tồn và các khu vực lân cận nói trên đã và đang đóng góp không nhỏ cho phát triển kinh tế, xã hội trên cơ sở sử dụng các tài nguyên, giá trị của việc bảo tồn thiên nhiên, đa dạng sinh học của tỉnh Khánh Hòa. Qua đó đã hình thành và phát triển các giá trị văn hóa vật thể và phi vật thể riêng có.

       Khánh Hòa có đủ điều kiện về thiên nhiên, văn hóa…các thiết chế bảo tồn thiên nhiên, nguồn lực cơ sở vật chất, tài chính…, vậy đâu là trở ngại cho việc đề xuất Khu dự trữ sinh quyển (? )mặc dù trước đây vào năm 2016 đã có đề xuất này !  Trước tiên, xem cách tiếp cận của Ninh Thuận về chủ trương và thực hiện lập hồ sơ đề cử Khu dự trữ sinh quyển:   xuất phát từ một Chương trình hợp tác giửa Viện Hàn Lâm Khoa học Việt Nam với Tỉnh Ninh Thuận,  đề xuất nêu trên mau chóng được Tỉnh ủy NInh Thuận thông qua,  đầu năm 2020  Ubnd tỉnh Ninh Thuận triển khai kế hoạch lập hồ sơ đề xuất với sự hỗ trợ của các cơ quan chuyên môn thuộc Viện Hàn Lâm, UNESCO Việt Nam, Ủy ban con người và sinh quyển Việt Nam (MAB)…, và chỉ sau 6 tháng , đã tổ chức hội thảo lấy ý kiến lần hai đối với  Hồ sơ đề xuất Khu dự trữ sinh quyển Núi Chúa . Điều này khác với Khánh Hòa khi đề xuất từ cấp Sở , sau đó mau chóng dừng lại khi bàn chủ trương ở Ubnd tỉnh.   1.“Lo ngại việc đầu tư bị trở ngại khi phải xin ý kiến các Bộ ngành TW (?) ” ý kiến này chưa  được khẳng định, tuy nhiên trong những năm trước đây khi triển khai lập quy hoạch cũng như các dự án đầu tư liên quan đến Vinh Nha Trang, Khu bảo tồn rừng Hòn Bà…một số trường hợp phải điều chỉnh , thậm chí không được triển khai do vướng các Luật di sản, Luật Bảo vệ rừng, Luật Bảo vệ Môi trường, Luật Đa dạng sinh học…và các thiết chế quốc tế mà Việt Nam tham gia. Có thể những kinh nghiệm nói trên làm cho Tỉnh Khánh Hòa ngần ngại khi tham gia thêm các  thiết chế bảo tồn thiên nhiên, văn hóa thế giới.

      Ngoài lý do nêu trên vẫn có một số lo ngại do phải thêm việc, thêm bộ máy, thêm chi phí…khi vận hành Khu dự trữ sinh quyển sau khi được công nhận; cơ chế phối hợp chưa rõ rang…; lợi ích mang lại chưa rõ…;  hạn chế quyền của chính quyền , doanh nghiệp, người dân trong khu vực…!  Ngoài ra, một thách thức lớn ở Khánh Hòa là đã hơn chục năm nay không có một dự án Bảo tồn thiên nhiên, phát triển bền vững nào được triển khai (?!),  tài trợ bởi các tổ chức chính phủ, phi chính phủ Việt Nam hoặc quốc tế ! Hạn chế này dẫn đến hiện nay tỉnh Khánh Hòa thiếu hẳn một đội ngũ cán bộ chuyên viên có chuyên môn phù hợp ( công tác bảo tồn thiên nhiên , phát triển bền vững) cũng như thiếu trình độ ngoại ngữ, kinh nghiệm làm việc với các tổ chức bảo tồn , phát triển bền vững của Việt Nam lẫn quốc tế!.  Cuối cùng, tổng hợp các vấn đề nêu trên, có lẽ sự tồn tại về nhận thức, sự quan tâm của các cấp chính quyền, cơ quan chuyên môn và cộng đồng …dẫn đến chủ trương xây dựng hồ sơ Khu dự trữ sinh quyển Khánh Hòa chưa được thông qua. Trở lại với đề xuất của tỉnh Ninh Thuận, chúng ta thấy một phần tỉnh Khánh Hòa tiếp giáp với đề xuất khu dự trữ sinh quyền Núi Chúa, có thể xem là một “vùng  đệm”  hoặc “ vùng chuyển tiếp“. Thực tế hiện nay cho thấy các hoạt động kinh tế khu vực Cam Lập (và các khu vực khác)  của Khánh Hòa đang hưởng lợi từ các cơ sở vật chất, đầu tư và công tác bảo tồn của Vườn quốc gia Núi Chúa, tỉnh Ninh Thuận. Trường hợp Khu dự trữ sinh quyển Núi Chúa-Ninh Thuận được công nhận, các cộng đồng địa phương,  doanh nghiệp của Khánh Hòa ở khu vực tiếp giáp sẻ tiếp tục được hưởng lợi không nhỏ! Ngoài ra, xem xét các tỉnh như Đà Nẵng, Huế, Ninh Thuận, Lâm Đồng… và một số  các địa phương khác việc  đầu tư,  xây dựng, phát triển hạ tầng du lịch đã được quy hoạch trong các khu bảo tồn, vườn quốc gia …vẫn triển khai  được, nhưng KH thì không?  Cuối cùng, khi đặt câu hỏi với một chuyên gia ở Ủy ban con người và sinh quyển Việt nam (MAB), nếu những thông tin lợi ích nêu trên để đề xuất chủ trương lập hồ sơ công nhận Khu dự trữ sinh quyển vẫn chưa thuyết phục, vậy thì lý do nào thuyết phục hơn (?). Câu trả lời là “Tại sao chúng ta phong danh hiệu Anh hùng cho những hành động anh hùng (?!) ”. 

Mai Văn Thắng-Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường tỉnh Khánh Hòa